Powrót do działań Zaznacz interesujące Cię działania
Opakowania
Wprowadzeniedo góry strony

Gospodarka opakowaniami

W słabo rozwiniętej gospodarce, dominuje niedobór produktów rynkowych. Opakowania nie muszą wypełniać zadań marketingowych, a nawet ich funkcje ochronne są często ograniczane. Dlatego zużycie surowców i energii na opakowania jest ograniczone. Chętnie korzysta się z opakowań wielokrotnych, bo są znacznie tańsze. Niedobór i wysokie ceny surowców sprzyjają rozwojowi recyklingu. W efekcie ilość odpadów opakowaniowych jest niewielka.

W gospodarce znajdującej się w okresie głębokich reform rynkowych następuje dynamiczny wzrost zużycia surowców i energii na opakowania. Zadania marketingowe stawiane przed opakowaniami realizowane są najprostszymi środkami - poprzez rozbudowywanie opakowań, dzięki sugerowaniu prostych skojarzeń, np: większe opakowanie to więcej produktu; bardziej złożone opakowanie to bardziej zaawansowany technologicznie produkt...Wzrost masy opakowań na rynku jest w odbiorze konsumentów traktowany początkowo jako wskaźnik nowoczesności i sukcesu przemian gospodarczych. Podobnie jak

w pierwszej połowie XX wieku miernikiem pomyślności gospodarczej był przyrost liczby fabrycznych kominów. Smog i “bogate” śmieci potrafią budować prestiż.

W gospodarce zrównoważonego rozwoju rynkowa atrakcyjność opakowania w mniejszym stopniu opiera się na masie (kolor czerwony). “Odchudzanie” opakowań, eksponowanie ich zdolności do wielokrotnego użycia czy odzysku budują wizerunek produktu. Paradoksalnie redukcja wielkości opakowania, możliwość odzysku składają się na wartość produktu, stają się przedmiotem handlu i partycypują w konsumpcji (kolor niebieski).

Jak oceniamy opakowania

Opakowania, a nie materiał

Przedmiotem oceny są opakowania, a nie materiały. Żadne opakowanie nie jest dobre, dlatego, że jest z papieru albo ze szkła, ani nie jest złe, dlatego że jest z tworzywa sztucznego czy aluminium. Choć tworzywa sztuczne stanowią duży problem dla środowiska naturalnego, nie zmienia to jednak faktu, że z tego samego materiału można wyprodukować opakowanie przyjazne jak i fatalne dla środowiska naturalnego.

Opakowanie konkretnego produktu

Nie można poddawać ocenie opakowania niezależnie od tego, co ono zawiera. Szklana butelka może być dobrym opakowaniem na napój chłodzący. Ale dla środków toksycznych zdecydowanie lepsza, bezpieczniejsza jest butelka z tworzywa. Przedmiotem oceny nie są więc butelki jako takie, ale opakowania na napoje, opakowania na środki toksyczne i tak dalej.

Legalne opakowania spełniające funkcje użytkowe

Brane są pod uwagę wyłącznie opakowania, które w wystarczającym stopniu chronią zawartość przed zepsuciem, uszkodzeniem i umożliwiają jej transport. I tylko opakowania spełniające normy dotyczące bezpieczeństwa, standardów sanitarnych, zawartości metali ciężkich.

Opakowania obecne na rynku

Uwzględniane są wyłącznie opakowania oferowane przez producentów i trafiające wraz z zawartością do handlu. Tylko takie opakowania mogą być przedmiotem wyboru i oceny. Prototypy lub opakowania dostępne wyłącznie na innych rynkach mogą być przedmiotem promocji. Jednak same prototypy i opakowania nieobecne nie oddziałują na środowisko naturalne.

Opakowania podlegające wyborom

Ekologiczna ocena opakowań ma charakter porównawczy. Opakowanie jest przyjazne, gdy jego wpływ na środowisko jest mniejszy od innego opakowania na taki sam produkt. Jeśli nie ma alternatywy, ocena staje się bezprzedmiotowa.


Algorytm oceny

Algorytm służy do wskazania opakowań najmniej uciążlilwych dla środowiska.

A) Wybierz określony produkt rynkowy, który jest pakowany w różne opakowania.

B). Wskaż wszystkie rodzaje opakowań, w jakie pakowany jest ten produkt.

C). Odpowiedz na kolejne pytania. Opakowanie, w przypadku którego najwcześniej padnie odpowiedź TAK, jest opakowaniem przyjaznym (opakowaniem, które mniej szkodzi od pozostałych).

1. Czy produkt może być sprzedawany bez opakowania? Wszystko, nawet papier pakowy można zapakować. Ale gdy nie ma konieczności pakowania, to każde opakowanie stanowi zbędne obciążenie dla środowiska

TAK ->> Lepszy jest w tym przypadku brak opakowania.

Nie ->> Przejdź do następnego punktu

2. Czy może być w opakowaniu zwrotnym? Gdy zwracamy opakowanie, problem odpadów ulega minimalizacji. Sprzyja również stylowi życia, w którym zadowolenie z posiadania i użytkowania nie musi być proporcjonalne do masy (ilości) kupowanych produktów.

Tak ->> Korzystniejsze są opakowania zwrotne.

Nie ->> Przejdź do następnego punktu

3. Czy wszystkie opakowania na dany produkt są z tego samego materiału? Poprewę stosunku masy zawartości do masy opakowania uzyskuje się zwykle na trzy sposoby:

- zwiększenie jednostki (zwykle na większe opakowanie zużywa się mniej surowców,

- zagęszczenie produktu,

- stosowanie prostych opakowań uzupełniających (np. saszetek) służących dopełnieniu trwałego opakowania.

Tak ->>Im mniej materiału na daną ilość produktu, tym lepiej.

Nie ->> Przejdź do następnego punktu

4.Czy opakowania zostały wytworzone z materiałów z odzysku lub poddawane są recyklingowi?

Tak ->> Dzięki odzyskaniu materiału zmniejsza się eksploatacja surowców i ilość śmieci.

Nie ->> Przejdź do następnego punktu

5. Czy ulegają biodegradacji? Biodegradacja jest korzystna tam, gdzie nie zagospodarowuje się odpadów.

Tak ->> Takie opakowania po zużyciu są mniej kłopotliwe dla przyrody.

Nie ->> Przejdź do następnego punktu

6. Czy są prostsze w porównaniu z innymi? Prostota dotyczy użytego materiału lub budowy opakowania. Np. dezodoranty w szytyfcie są proste w obu znaczeniach. Są zwykle z jednorodenego tworzywa i w porównaniu do sprayów odznaczają się prostotą konstrukcji.

Tak ->> Opakowania prostsze wymagają mniej surowców i energii.


 

Proekologiczne mechanizmy kształtowania rynku opakowań

Współczesna gospodarka rynkowa stawia przed opakowaniami wysokie wymagania. Nasz przemysł opakowaniowy dobrze przystosował się do obecnych realiów i oferta handlowa jest coraz z roku na rok coraz bardziej zróżnicowana, zaawansowana technologicznie. Już sam ten fakt stwarza możliwość doboru optymalnych opakowań, technologii pakowania do danego typu produktu. Ma to również korzystne konsekwencje ekologiczne. Produkty mogą być lepiej zabezpieczone, przez co powstaje mniej strat podczas transportu i przechowywania żywności, bezpieczniej są pakowane produkty toksyczne, łatwopalne. Wpływa to na zmniejszenie negatywnego oddziaływania na środowisko naturalne działalności gospodarczej człowieka.

Jednak rozwojowi przemysłu opakowaniowego towarzysza szybki przyrost ilości zużywanych surowców i energii oraz skokowy wzrost ilości odpadów poopakowaniowych. Obecnie ilość tych odpadów przekracza, w przypadku odpadów komunalnych, połowę wszystkich odpadów.

Czy przeciwdziałanie temu zjawisku jest konieczne? Są przecież głoszone opinie, że ilość zużywanych surowców, energii, a tym samym i ilość wytwarzanych odpadów jest miernikiem rozwoju gospodarczego. Przekonania takie nie są pozbawione podstaw. Ich geneza sięga jednak lat 50., kiedy to pomyślność gospodarczą mierzono ilością kominów fabrycznych, wzrostem eksploatacji surowców... Powtarzające się kryzysy energetyczne spowodowane między innymi wzrostami cen ropy naftowej i – z drugiej strony – klęski ekologiczne mające bezpośredni wpływ na zdrowie ludzi i jakość ich życia wymusiły odejście sposobu myślenia kojarzącego postęp ze zwiększaniem eksploatacji środowiska naturalnego.

Dlaczego ten problem nie jest rozwiązywany samorzutnie przez rynek? Rynek nie uwzględnia kosztów odzysku surowców z odpadów poopakowaniowych. W cenie opakowania płaconej przez użytkownika opakowań (producenta towarów rynkowych) i potem konsumenta zawarte są koszty produkcji materiału opakowaniowego, samego opakowania, podatek i niekiedy akcyza. Żaden z tych elementów, nawet nałożona na opakowania z tworzyw sztucznych akcyza, nie finansuje kosztów recyklingu, czyli odzysku surowców. W efekcie odzysk surowców jest nierentowny. Ustawodawstwo Unii Europejskiej poprzez zobowiązywanie krajów członkowskich do osiągania minimalnych pułapów odzysku surowców (zgodnie z dyrektywą 94/62/EEC) wymusza wprowadzanie w poszczególnych krajach regulacji prawnych korygujących działania rynku.

Bez takich regulacji rynek działa w przeciwnych kierunku. Opakowanie jest nośnikiem reklamy. Często realizuje się związane z reklamą cele marketingowe poprzez zwiększanie masy, ilości, złożoności opakowań na daną jednostkę produktu. Tymczasem dotycząca opakowań dyrektywa 94/62/EEC właśnie działania prewencyjne, ograniczające wchodzący na rynek strumień opakowań uznaje za priorytetowe rozwiązanie zmniejszające negatywny wpływ opakowań na środowisko.

Jak można w Polsce uzyskać warunki rozwoju recyklingu? Muszą być spełnione dwa warunki: opłacalność ekonomiczna i sprzyjające zachowania społeczne. Opłacalność ekonomiczna osiągalne jest poprzez regulacje prawne zastępujące dotychczasową akcyzę na opakowania z tworzyw sztucznych (akcyza ta trafiała do budżetu państwa, nie wpływała na rynek surowców wtórnych), opłatą na wszystkie opakowania. Opłata taka, wliczona do ceny sprzedawanego produktu, mogłaby być przeznaczona wyłącznie na finansowanie recyklingu i jego promocję. Wariantowo przyjmuję się możliwość bezpośredniego finansowania przez producentów opakowań systemu zbiórki i przetwarzania wytwarzanych przez nich opakowań.

Odzysk surowców z odpadów po opakowaniach wymaga przychylnego nastawienia konsumentów. Bez ich udziału niemożliwa jest efektywna zbiórka i selekcja odpadów poopakowaniowych. Przykłady innych krajów, a także coraz liczniejsze precedensy wprowadzania i finansowania dofinansowania recyklingu przez poszczególne gminy wskazują, że sprawnie działający, posiadający przyzwoite przygotowanie promocyjne system odzysku surowców będzie się cieszył dużym poparciem społecznym. Jest to aktywność, która odwołuje się do poczucia gospodarności i nie jest ona obciążona żadnymi negatywnymi skojarzeniami w świadomości zbiorowej. Nie wpływa też na rodzaje i ilości opakowań na rynku.

Jakie działają obecnie czynniki ograniczające trafiający na rynek strumień opakowań? Działania prewencyjne są możliwe w sytuacji wzrostu populacji konsumentów, dla których istotny będzie czynnik ekologiczny, zainteresowanie mniej uciążliwym dla środowiska opakowaniami na etapie nabywania ich, a nie dopiero, gdy są one usuwane jako odpad i poddawane ewentualnemu recyklingowi. Przez lata 90. istniały odwrotne naciski ze strony szerokiej populacji konsumentów. Nowe, coraz bardziej widoczne i niejednokrotnie dominujące nad zawartością opakowania były odbierane jako oznaki przemian gospodarczych, zerwania z przeszłą gospodarką niedoboru. Obecnie wpływ tego czynnika wygasa. Wśród konsumentów pojawia się natomiast stale rosnąca wrażliwości na problematykę ekologiczną. Pojawił się również pokoleniowy (dotyczący młodzieży) wzrost poczucia potrzeby osobistego zaangażowania na rzecz ochrony środowiska. Jednak poza niewielkimi niszami, dotyczącymi głównie tak zwanej “ekologicznych” produktów, nie ma to przełożenia na strukturę rynku opakowań. Dzieje się tak dlatego, że konsumenci kierują się - oceniając ekologiczną stronę - opakowań kilkoma prostymi stereotypami. Według tych stereotypów przyjazne są opakowania, które są wyprodukowane z “naturalnych surowców” i opakowania, które szybko ulegają biodegradacji. Stereotypy te dotyczą więc nie tyle samych opakowań, co surowców, z jakich są wyprodukowane.

Niewiele lepiej jest z informacjami o ekologicznej atrakcyjności nanoszonych na przez producentów na opakowania. Najczęściej informacje słowne, ilustracje graficzne, ograniczają się zapewnień, że produkty te są przyjazne dla środowiska. Precedensy te są na ogół dość arbitralne i w co najwyżej odwołują się do rozpowszechnionych stereotypów dotyczących surowców używanych do produkcji materiałów opakowaniowych. Nie tworzą w sumie kompletnej i wiarygodnej całości, która mogłaby wpływać na strukturę obecnych na rynku opakowań.

Jakie są najskuteczniejsze możliwe do wprowadzenia sposoby wpływające na zmianę struktury strumienia opakowań? Prawne oddziaływanie prewencyjne na rynek opakowań nie wydaje się efektywne. Choć na początku lat 90. była rozważana propozycja zakazu obrotu wybranymi, niekorzystnymi dla środowiska opakowaniami, to okazała się ona nierealna. Kłóciła się i nadal kłóci się z rozpowszechnionym pojęciem wolności gospodarczej. Z kolei losy akcyzy na opakowania z tworzyw sztucznych, a także analiza rynkowa zróżnicowania cenowego różnie pakowanych produktów, wskazują, że wpływ wprowadzenia opłat produktowych na zmianę struktury strumienia opakowań będzie niezauważalny zarówno dla producentów, jak i dla konsumentów. Opłaty te – gdy wreszcie zostaną wprowadzone – postawią na nogi przetwórstwo odpadów po opakowaniach. Nie wpłyną na strukturę strumienia opakowań.

Kluczowe pozostaje stworzenie przejrzystego systemu informacji i promocji opakowań mniej uciążliwych dla środowiska, który byłby czytelny, jasny dla konsumentów i atrakcyjny dla użytkowników opakowań (producentów pakujących swoje produkty).

Na jakich kryteriach powinien opierać się system odróżniający opakowania przyjazne dla środowiska? Przedmiotem oceny musi być opakowanie na konkretny produkt, a nie surowiec do produkcji opakowania czy opakowanie rozpatrywane niezależnie od swojego przeznaczenia. Punktem wyjścia do ekologicznej oceny opakowania (ale przecież nie tylko ekologicznej) jest produkt. Ocenie może podlegać opakowanie, które spełnia względem produktu podstawowe funkcje opakowania (ochrona, transport, identyfikacja produktu). I tylko takie opakowanie, dla którego istnieje rynkowa alternatywa. Ocena jest zatem względna. Jest wynikiem zestawienia dwóch lub więcej opakowań służących do pakowania takich samych produktów rynkowych i w zadowalającym stopniu spełniające względem tych produktów podstawowe funkcje opakowania.

Przy porównawczej ocenie opakowań stosuje się zwykle bilanse ekologiczne szacujące wpływ opakowania na poszczególnych etapach jego życia (od pozyskania surowców na materiał opakowaniowy po przetworzenie lub składowania odpadów po opakowaniu). Bilanse te są drogie i skomplikowane muszą brać pod uwagę uwarunkowania lokalne, wpływy transportu. Często dzieje się tak, że w przypadku porównywanych opakowań opakowanie A jest korzystniejsze na jednym etapie życia, a opakowanie B jest korzystniejsze na innym etapie życia. Takie sytuacje dodatkowo komplikują procedurę oceny. Wykorzystują to producenci tych opakowań, które niekorzystnie wypadają w bilansach, do tego by kwestionować zasadność przeprowadzania takich procedur porównawczych. Często jest jednak tak, że procedury porównawcze są stosunkowo proste. Wtedy jednak zdarza się, że ocenę utrudniają instytuty, które mogą zajmować się przeprowadzaniem takich bilansów. Są bowiem zainteresowane (jako potencjalni zleceniobiorcy) w pełnym skomplikowanym przeprowadzaniem bilansów. Oddaliłoby to ekologiczną ocenę opakowań o całe dziesięciolecia.

Większości tych pułapek można jednak uniknąć, jeśli konsekwentnie oddziela się od metodologii oceny naciski obecnych na rynku opakowań grup interesów. Działająca przy Uniwersytecie Wrocławskim Eko Idea opracowała takie procedury porównawcze i związany z nimi zespół znaków na opakowania. Całość zawiera 9. procedur i towarzyszących im 9. znaków. W większości są to procedury proste, nie wymagające przeprowadzania żmudnych bilansów ekologicznych, bo też wiele sytuacji na rynku opakowań jest łatwa do oceny. Jeśli, na przykład, dla zapakowania tego samego produktu używa się w wariancie A foremki z tworzywa i foliowego worka, a w wariancie B takiej samej foremki i worka, a ponadto kartonowego pudełka na zewnątrz, to oczywiście można przeprowadzać eko bilanse obydwu wariantów, tylko po co, skoro i tak z góry wiadomo, że opakowanie B będzie bardziej uciążliwe dla środowiska o wszystkie te negatywne wpływy na środowisko jakie powstają podczas całego życia kartonowego pudełka.

Natomiast tam, gdzie porównanie bilansów ekologicznych może dać niejasne wyniki zastosowano dodatkową technikę – porównanie i ocena stylów konsumpcji związanych z określonymi opakowaniami.

Podsumowując, można wskazać na trzy obszary kształtowania wpływu opakowań na środowisko:

1. Obszar związany z podstawowymi funkcjami opakowania nakierowanymi na jak najmniejsze straty zawartości powstałe na od czasu wyprodukowania tej zawartości do czasu dotarcia jej do konsumenta. Ten obszar jest znakomicie obecnie regulowany przez rynek i szczegółowe przepisy dotyczące obrotu artykułami rynkowymi.

2. Obszar związany z odzyskiwaniem surowców ze zużytych opakowań. Dla należytego funkcjonowania tego obszaru konieczna jest korekta mechanizmów rynkowych zmierzająca do uwzględnienia kosztów odzysku surowców z opakowań. Wdrożenie stosownych ustaw umożliwi wzmocnienie przetwórstwa surowców, stworzy nowe miejsca pracy i nie wpłynie na zmianę struktury strumienia opakowań.

3. Obszar związany z działaniami prewencyjnymi, zmierzającymi do zmiany struktury strumienia opakowań, w kierunku większego udziału opakowań mniej uciążliwych dla środowiska. Ten obszar nie może być kształtowany za pomocą mechanizmów prawnych. Konieczne jest w tym zakresie rozpowszechnienie spójnego i przejrzystego systemu informacji umożliwiającego identyfikację i promocję opakowań przyjaznych dla środowiska. ale na drodze rozpowszechniania informacji opakowaniach przyjaznych dla środowiska wśród producentów pakujących swoje produkty i konsumentów.